सांख्य-तत्त्वमीमांसा: प्रकृति-पुरुष विभेद का दार्शनिक विश्लेषण

Abstract

प्रस्तुते शोधप्रबन्धे सांख्यदर्शने प्रतिपादितस्य प्रकृति-पुरुषयोः द्वैतवादस्य गम्भीरं तात्त्विकं विश्लेषणं क्रियते। सांख्यदर्शनं भारतीयदर्शनपरम्परायां प्राचीनतमं तत्त्वमीमांसाप्रधानं दर्शनमस्ति। अस्मिन् दर्शने प्रकृतिः पुरुषश्च द्वौ स्वतन्त्रौ तत्त्वौ स्वीक्रियेते। प्रकृतिः जडा, सक्रिया, परिणामिनी च अस्ति, यत्र पुरुषः चेतनः, निष्क्रियः, अपरिणामी च वर्तते। अयं द्वैतवादः केवलं तात्त्विकः न भवति, अपितु व्यावहारिकः आध्यात्मिकश्च महत्त्वं धारयति। शोधकार्येऽस्मिन् सांख्यकारिकायाः, भाष्यग्रन्थानां च विस्तृतं विमर्शनं कृत्वा, प्रकृति-पुरुषयोः स्वरूपम्, विभेदं, सम्बन्धं च व्याख्यातम्। तुलनात्मकसारणीभिः सह यथार्थसिद्धान्तानां विवेचनं प्रस्तुतम्।